تمدن آمودریا که در اصطلاحات باستانشناسی جهانی به نام «مجموعۀ باستانشناسی بلخ-مرو» (BMAC) نیز یاد میشود، یکی از کهنترین و بزرگترین تمدنهای پیش از تأریخ در جهان است که هم زمان با تمدنهای مصر باستان، بین النهرین و حوزه سند در پیشرفت بشریت نقش بسزائی داشته است.

۱- موقعیت دقیق جغرافیائی

این تمدن در شمال هندوکش و در امتداد حوزۀ آبریز رودخانۀ جیحون (آمودریا) شکل گرفته بود. مرکز اصلی و هستۀ مرکزی این تمدن باستانی شامل مناطق ذیل میگردد:
شمال افغانستان: ولایات بلخ، جوزجان، فاریاب، کندوز و به ویژه ساحۀ باستانی «شورتوغای» در ولایت تخار که بحیث مستعمرۀ تجاری این تمدن شناخته میشد.
جنوب ترکمنستان: مرو باستان و دشتهای مرغاب.
جنوب ازبکستان و تاجکستان: مناطقی چون تپه سپالی و خلاچایان.
این حوزه به دلیل داشتن زمینهای حاصلخیز رسوبی و دسترسی به آب فراوان رودخانه آمودریا و معاونین آن، شرایط مناسب را برای زراعت و مالداری پایدار فراهم میکرد.

۲- پیشینۀ تأریخی

پیشینۀ تأریخی تمدن آمودریا به اواخر عصر مفرغ و اوایل عصر آهن برمیگردد. باستانشناسان آغاز شکوفائی این تمدن را حدودی بین ۲۳۰۰ تا۲۵۰۰ پیش از تقویم مشترک تخمین میزنند و زوال آن در حدود ۱۷۰۰ پیش از تقویم مشترک اتفاق افتاده است.
مردمان این حوزه به مرحلۀ عالی شهرنشینی رسیده بودند. آنها دارای نظام طبقاتی، ادارۀ منظم شهروالی و شاه نشینهای مستحکم بودند. این تمدن پس از چند قرن شکوفائی و به دلیل تغییرات اقلیمی، خشک شدن بعضی از معاونین رودخانۀ آمودریا و جابجائیهای بزرگ قومی در منطقه، آهسته آهسته منقرض شد و جای خود را به فرهنگهای بعدی داد.

۴- آثار کشف شده از این ساحه

کاوشهای باستانشناسی در مناطق مختلف این حوزه، بویژه در ساحات «داشلی» در جوزجان و «خوشتپه» در بغلان، آثار حیرت انگیزی را بدست داده است که مهمترین آنها عبارتند از:
گنجینۀ تپه فلوپل (خوشتپه): شامل ظروف مجلل طلائی و نقره ئی با حکاکیهای ظریف از تصاویر حیوانات مانند گاو و غزال که شباهت زیادی به هنر بین النهرین دارد.
پیکره های مینیاتوری معروف به «شاهزاده گان باختری»: مجسمه های کوچک ساخته شده از سنگ کلوریت و سنگ آهک که زنانی را با لباسهای فاخر و دامنهای پرچین نشان میدهد.
مهرها و نشانهای استوانه ئی:مهرهائی از جنس سنگ و مفرغ که روی آنها تصاویر موجودات افسانه ئی، اژدها و صحنه های مذهبی حک شده است و برای تائید محموله های تجاری استفاده میشد.
اسلحه ها و ابزار مفرغی: شامل تبرزینهای تزیینی، کاردها، سرنیزه ها و آئینه های برونزی دسته دار.

۵- ویژه گیهای تأریخی و باستانی

تمدن آمودریا دارای ویژه گیهای منحصر به ذات بود که آنرا از سایر فرهنگهای همزمانش متمایز میساخت:
معماری دژهای مستحکم (قلعه سازی):ساختن مجتمعهای بزرگ مسکونی معروف به "قلعه" یا "دژ" که با دیوارهای ضخیم خشتی و برجهای نگند مدور محاط میشدند (مانند داشلی ۳).سیستم آبیاری پیشرفته: حفر کانالهای بزرگ و منظم برای انتقال آب آمودریا به دشتهای دوردست جهت رونق زراعت.تکنالوژی عالی فلزکاری: توانائی فوق العاده در ذوب و ترکیب مس و قلع برای ساختن مفرغ و ابزار ظریف زینتی از طلا و لاجورد.شهرسازی منظم: تقسیم شهر به دو بخش عمده یعنی ارگ (محل اقامت حاکمان و کاهنان) و شارستان (محل زنده گی پیشه وران و عامه مردم).

۶- اهمیت فرهنگی

اهمیت فرهنگی تمدن آمودریا در این است که این جغرافیا بحیث پل ارتباطی و شاهراه تبادل فرهنگ میان شرق و غرب عمل میکرد.چهارراه تجاری جهان باستان:کشف لاجورد بدخشان در مقبره های فراعنۀ مصر و شهرهای بین النهرین نشان میدهد که مردمان آمودریا واسطۀ اصلی انتقال این سنگ قیمتی بوده اند.تأثیرگذاری بر فرهنگهای همسایه: هنر و صنایع دستی این تمدن بر هنر حوزۀ سند (پاکستان کنونی) و فارس، تأثیر عمیق گذاشته است.بستر ریشه های اساطیری: بسیاری از مؤرخان بر این باورند که تهدابهای اولیۀ اساطیر کهن آریائی، آئین زرتشتی و سرودهای ویدائی در فرهنگ و باورهای مذهبی مردمان همین حوزه آمودریا و بلخ ریشه دارد.